بە پەروەردە كۆمەڵگە بونیات دەنرێت نەك زانكۆ

ڕێبەری پەروەردەیی ئەمریكی(جۆن دیوی) پێیوایە پەروەردە بریتیە لە ” ئامادەكردنی مرۆڤ بۆ ژیان” هەر پاش ئەو ناساندنەی بۆ چەمكی پەروەردە ساڵانێك تێناپەڕێت پێناسەیەكی تر دەخاتەڕوو ئەمجارەیان دەڵێ نەخێر پەروەردە بریتییە لە ” خوودی ژیان ” من پێم وایە هەر مرۆڤێك لە دووڕوانگەوە دەڕوانێتە كایەیی ژیان بەگشتی یان لە ئەزموونكردنی تاڵ وشیرینییەكانی ژیانەوە یاخود لە ڕوانگەی تێز و تێور و خوێندنەوەوە، لەهەناوی ئەم دوو تێڕوانینەوە چەندین دونیابینی و دیدگای پلۆڕاڵ خۆیان دەنوێنن، گرفتی خوێنەری سۆشیال میدیا ئەوەیە هەر دەبێت یەكێكیان بە هەڵەبزانێت و بیخاتەبەر توانج وكۆمێنتی گاڵتەئامێزەوە، بەڵام لەڕاستیدا وەك دیڤاكتۆی سۆسیۆلۆژی هەردووكیان ڕاست و درووستن، مەبەستمە بڵێم ژیانكردن ئەوەندە بەرتەسك وئاسان نییە تەنها یەك كەس و تێور و قوتابخانەی فكری بتوانێت دەرەقەتی بێت و هەڵیبسەنگێنێت بەباش وخراپ گشت نۆرم و مامەڵەكردنێكت بۆ كەتالۆگ بكات، ئەوەتا پاش چەندین ساڵ لە ئەزموون (دیوی) پێی وایە پەروەردە تەنها لە قوتابخانە و خوێندنگە و زانكۆدا بەدەست نایەت، بەڵكو پەروەردە بریتییە لەخوودی ژیان، بەگوزارشتێكی تر ناوبراو بە هەڵەیەكی گەورەی دەزانێت ئێمەی مامۆستا وابزانین قوتابی و خوێندكارەكەمان ئەگەر لەو چەند كاتژێرەی لای ئێمەیە باشی خوێندنەوە و نووسی وخۆی ئامادەكرد ئیدی لەژیان سەركەوتووە و پەروەردەیەكی تەواوی وەرگرتوە، نەخێر (دیوی) پێی وایە مرۆڤ زادەی هەموو سێكتەرەكانی ژیانە، هەر بۆیە پراگماتیزمی كرد بە هەوێنی پەروەردەی ئەمریكی و لەنیوەی دووەمی سەدەی بیستی ڕابردوەوە هەرچی قوتابخانە وخوێندنگە و زانكۆ وپەیمانگەی ئەو وڵاتە هەیە پەروەردەی پراكتیكی جێگەی پەروەردەی تێوری گرتەوە، تەنانەت لە زانستە مرۆڤایەتیەكانیش، هەرچەندە سەرەتا دژایەتی بۆچونەكەی دەكرا بەتایبەت چینی بورژوا وایاندەزانی پەروەردەی كرداری منداڵەكانیان لە پێگەی بیرۆكراتیەت دووردەخاتەوە دەیانكات بە پرۆلیتار و كارساز، بەڵام زۆری پێنەچوو بیر وفەلسەفەی پراگماتیزم بوو بە پێڕەوێك لەزۆرێك لە فۆرمەكانی پرۆگرامدا پەیڕەوی لێكرا، بەجۆرێك ئێستا بابەتی زانستەكانی قۆناغی بنەڕەتی بەو دیدگایە داڕێژراوە كە منداڵەكە بەپراكتیك بزانێت دۆخەكانی مادە كامانەن یاخود چۆن گەڵای دارێك گووڵێك سەوزە هەندێكی زەردە…تاد، نەگرتنەبەری ئەم ڕێچكە و بەلاڕێدابردنی خوودی پرۆگرامەكە و بیانووهێنانەوەی مامۆستا بۆ ئەزبەركردنی بەقوتابیەكە ئەبێت لە بەڕێوەبەرێتی قوتابخانە و یەكەی سەرپەرشتیاریەوە قەبوڵنەكرێت بخرێتەوە سەر ڕێگە درووستەكەی كە تەنها پراكتیكردنە نەك ئەزبەركردن، گەواهی ئەمەش ئەوەیە دووبەرگی كتێبی زانستەكان بۆ ئەوە نەكراوە مامۆستا بە منداڵەكەی ئەزبەربكات، بەڵكو تەنها تەجروبەركردنیەتی ئیدی لە تاقیگەی قوتابخانە بێت یان ناو پۆل یاخود ماڵەوە گرنگ ئەزموونكردنە و ئەنجامدانی كارامەییەكە، دیارە كاتێك ئەم پرۆسە بە قوتابیەكە ناكرێت و سەری لێشێوێندراوە لەبری ئەوە لە قۆناغەكانی بنەڕەتی وئامادەیی ئەوەندەی ڕاستی و چەمك و بنەما و بنەڕەت و پرەنسیپ و یاسا پێ ئەزبەركراوە گەنجێكی ماندوو و تێنەگەیشتوو لە زانستەكان و كەم توانا و خاوەن كەمترین كارامەیی ولێهاتوویی زانستی ڕەوانەی زانكۆ دەكرێت، كاتێكیش دێتە زانكۆ و پەیمانگەش ئەم گەنجە یان ئەوەتا پشوویەك دەدات بەخۆیی و تەنها بۆ دەرچوون و بڕوانامەكە ئەخوێنێت، یاخود درێژە بەئەزبەركردنەكە دەدات بەبێ تێگەیشتن و بڕینی ئاستە عەقڵیەكان مامۆستاكەی پێ قایل دەكات زانكۆ و پەیمانگەكە تەواو دەكات دیسان بەكەمترین كارامەیی و تواناوە، هەموو ئەمانەی باسكران كارەكتەری سەرەكی تێكدانەكەی مامۆستابوو، لەبەر ئەوەی مامۆستا لە ئێستادا كەمترین خەمی قوتابی وخوێندكارەكەیەتی، دەتوانم بڵێم ئەوەی بیری لێنەكردوەتەوە گەشەپێدانی خۆیەتی و تێگەیشتن و بەتوانابوونیەتی لەو بابەتەیكە دەیڵێتەوە، ئەگەر ئێمەی مامۆستا ئاوابین دیارە خوێندكارەكەشمان بەرئەنجامی ئێمەیە و هەرچی بۆ باسبكرێت بەهای نییە تەنانەت دامەزراوە و مامۆستاكەشی وەك كاربەڕێخەر دەبینێت لەبری درووستكردنی مرۆڤێكی كارشناس، ماوتەوە بڵێم هەموو ئەو وڵاتانەی ئێستا پێشكەوتوون و سەردەمانێك لەدواوەی ئێمەبوون كاتێك مێژوویی گەشەكردنی پەروەردەییان دەخوێنیتەوە تەنها فۆكس و جەختیان لەسەر پەروەردە بووە و زۆرترین بودجەیان بۆ تەرخانكردوە، كۆریایی باشوور و مالیزیا وسەنگافوورە و كۆمارە جیابوەكانی یەكێتی سۆڤێت(كازاخستان و ئۆزباكستان و ئازربایحان..) نزیكترین نمونەنن لە عێراق و هەرێمی كوردستان، بەڵام لە هەرێمی كوردستان دوو لەسەدی بۆ كەرتی پەروەردە خەرجدەكرێت هەموو ئەو وڵاتانە بودجەی تایبەت و زۆریان بۆ پەروەردە تەرخانكرد كاریان بۆكردوە تاوەكو پێگەیشتنی ئەو نەوەیە هەر پاش بیست وپێنج ساڵێك بەرهەمەكەیان چنییەوە، چونكە پەروەردە كاركردنە لەسەر درووستكردنی مرۆڤ مرۆڤێكیش ئەگەر حكومەت لە لەدایكبونیەوە گرنگی پێبدات تاوەكو ئامادەكردنی بۆ كار وپیشەیەك لانی كەم بیست وپێنج ساڵی دەوێت، بەم شێوەیەش پەروەردە كۆمەڵگە بونیات دەنێت نەك زانكۆ .

د.كریم احمد عزیز

پەخشی راستەوخۆی رادیۆ پۆلەتیک