کەڵەکەبوونی کێشەکان، تا لێواری مان و نەمان

زریان فازڵ

دەربارەی دواهەمین پێشهاتەکانی هەرێمی کوردستان و سەبارەت بە کۆی هەموو ئەو دۆخە سەخت و دژوارەی لەناو کۆمەڵگای کوردی بەدیدەکرێن و ڕۆژانە بێدادی خەڵک لەهەمبەر پێشهاتەکان و بارودۆخ و بژێوی گشتی و تایبەتی تاکی کۆمەڵگای کوردی گوێبیست دەبین.

 

لەهەمبەر هەموو ئەوانە پێویستە ئێمەی کۆمەڵانی نوسەران و ڕۆشنبیران، قەڵەم بەدەستانی نێو کۆمەڵگاکەمان هەڵوێست بنوێنین و بتوانین هەموومان لە ئاستی بەرپرسیارێتی و بازنەی چواردەوری خۆمان وەک و تاکێک لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بەگشتی و کۆمەڵگای کوردی بەتایبەتی سەنگەربەندی پێکبهێنین.

 

زەنگی ئاگادارکردنەوەی لێکەوتە خراپەکان لێبدەین، بە پەیامی ئاشتیانەو بەچارەسەری پێویست و پڕسوود گرینگی بە پێشهاتەکان و چارەسەرەکان بدەین. بۆ ئەوەی لە تەواوی کێشەو گرفتەکانی ڕۆژگاری ژیان هەنگاوی باشتر بنێین. تاکو لەکێشە کەڵەکەبووەکان دەربازمان ببێت. یاخود دڵخۆشی بگەڕێننینەوە نێو ناخی خەڵک و هەوڵی کەمبوونەوەی کێشەکان بدەین بە چارەسەری پێویست و ئامادەسازی بکەین بۆ ئەوەی ڕووبەڕوی کێشەی زیاتر و زۆرتر نەبینەوە، دەنگی ناڕەزایەتییەکان کەم بکەینەوە. تاکو لەبەرامبەردا باروودۆخەکان بەرەو کەشێکی باشتر و دۆخێکی سەقامگیرتر ببەین. نەوەک بە بەردەوامی لەسەر کێشەکان و بەهەند وەرنەگرتنی کێشەکان ناڕەزایی زیاتر بهێنینە کایەوە.

 

وەک هەموومان ئاگادارین هەرێمەکەمان لە ڕووی دەستکەوتی نیشتیمانی و نەتەوەییەوە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە. پەیوەندییەکان لەگەڵ دونیای دیموکراسی و دونیای دەرەوە پتەوتربوون. لەو ڕۆژانەی کە خەباتی سیاسی و چەکداری بە نهێنی و بە ترسەوە ئەنجام دەدران گەیشتین بەو ڕۆژانەی دامو دەزگای یاسایی تایبەت بەخۆمان پێکبهێنین و سەرکردەو سەرۆکی تایبەت بە هەرێمەکەمان و سەرۆکی دامو دەزگا گشتییەکانی تایبەت بەخۆمان هەبێت. لە مێژووی خەباتی سەت ساڵەی بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی ئازادی سیاسی و فکری ڕۆشنگەری دا، سەرکردایەتی سیاسی کورد نەیتوانیوە بەقەد ئەم ١٥ ساڵە دەستکەوتی مەزن بەدەستبخات. تەواوی قۆناغە جیاجیاکانی خەباتی مەدەنی وێنەی ئەم ڕۆژگارەی ئەمڕۆمانی بەخۆوە نەدیووە،

 

بەڵام لێرەدا پرسیارە جەوهەریەکە ئەوەیە ئایا لەدوای بەدەستهێنانی کۆی ئەو دەستکەوتە مەزنانە خەڵکی کوردستان بە گشتی و سارکردایەتی کورد بەتایبەتی تا چەند لە هەوڵی پاراستنی ئەم فەرهەنگە کلتوریە پڕسامانە داین؟ لە چ ئاستێکی پاراستنی دەستکەوتەکان داین؟ ئەمە لە دەرەوەو ناوەوە بە قەوارەی هەرێمی کوردستانیشەوە.

 

وەک هەمووان دەبینین لە ڕۆژگاری ئەمڕۆمان دا، لە ناوەخۆی هەرێمەکەمان ڕۆژانە مەینەتییەکانی کۆمەڵانی خەڵک دەبینین و دەبیستین، سەرباری ئەوەی کوردستانی باشوور لەڕووی جیۆپۆلەتیکی یەوە، دەوڵەمەندە بە هەموو ئەو سامەنە سروشتی و کانزاییە خۆڕسکییانەی کە هەیەتی، بەڵام دۆخو گوزەرانی هاوڵاتیان تاکو ئێستا نەتواندراوە بەو شێوەیە بێت کە پێویستە. لەدوای هەموو قەیرانەکانەوە نەتواندراوە پڕۆژەیەکی بەسوود و بەرنامەیەکی تۆکمە دابڕێژرێت لەهەمبەر بەفیڕۆنەدانی زیاترو قوڵنەبونەوەی کێشەکان.

 

لەدوای تێپەڕبوونی دوو ساڵ بەسەر کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان تا ئێستا لێپێچینەوە لە گەندەڵکاران کە سامانی حکومەتو مافی خەڵکی سڤیل بەفیڕۆ دەدەن نە گەیشتۆتە ئاستێکی چاوەڕوان کراو. بەڵام لە بەرامبەر ئەوە دا، لەدوای کۆمەڵێک مەینەتی بەردەوام ئەوەی ئێستا جێگای دڵ خۆشییە پێدانی موچەی موچەخۆرانە بێ لێبڕین. بەڵام لەهەمبەر ئەوەشدا ئایا بارودۆخی سیاسی لە هەرێمی کوردستان ڕیگە بەوە دەدات بەردەوامی بدرێ بەو میکانیزمەی ئێستای حکومەتی هەرێم بۆ دابەشکردنی موچەی موچەخۆران بێ لێبڕین؟

 

ئەمانەو کۆمەڵێک پرسیاری تر هەن کە پێویستە لەلایەن دەسەڵات دارانی حکومەتی هەرێم بەشێوەیەکی ڕاست و دروست وەڵام بدرێنەوە. نەوەک ژیانی خەڵک و مافە سەرەتاییەکانی ژیانی خەڵک بە سیاسی بکرێنو ماف و ئیمتیازاتەکانی خەڵکی سڤیل بکرێتە قوربانی ململانێ سیاسییەکان.

 

دەتوانم بڵێم تەواوی ڕۆشنبیران و لەخۆ بردووانی وڵاتەکەمان و شۆڕشگێڕانی پێشکەوتن خواز، لەسەر ئەو خاڵانە کۆکین کە خزمەتی زیاتری خەڵک بکرێت بە پڕۆژەی بەسوود. بەڵام نابێت بەرژەوەندییە تایبەتییەکان تێکەڵی هەموو ئەو میکانیزمانە بکرێت کە پەیوەستن بە خزمەت کردنی خەڵک. پێویستە حکومەتی هەرێمی کوردستان متمانەی خۆی لەنێو کۆمەڵانی خەڵک بگێڕێتەوە بە خزمەتی زیاترو بە ڕاستکردنەوەی هەڵەکانی ڕابردوو. بە فیکرێکی نوێترو  ڕۆشنگەرانە هەڵوێست وەربگرێت لەسەر تەواوی کێشەکان و پێویستە چارەسەری باشتریان بۆ بدۆزێتەوە.

 

لێرەدا من وەک نوسەر، لەسەنگەری بەرگری بە قەڵەمەکەم کۆمەڵێک چارەسەر دەستنیشان دەکەم بۆ دەربازبوون لەو کێشەو گرفتانەی هەرێمەکەمانی بەخۆیەوە بەستۆتەوە. پێویستە هەرچی زووترە حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر یاسای چاکسازی فراوانترو زۆر وردتر کاربکات. تەواوی ئەو کەس و گروپانەی دەبنە ڕێگر لەهەمبەر جێبەجێکردنی یاساکە بە نوسراوی فەرمی بیانداتە دادگای باڵای تاوانەکانو بۆ ڕای گشتی ئاشکرایان بکات،

 

بۆیە پێویستە هەرچی زووترە تەواوی هێزو پارتە سیاسییەکانی بەشدار لە حکومەتی هەرێمی کوردستان بەهێزەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە کۆبونەوەیەکی نیشتیمانی هێمنانەو ئاشتی ئامێزانە ساز بدەن، لەبارەگای سەرۆکەیەتی هەرێمی کوردستان. لە کۆبونەوەکدا میکانیزمێکی هاوبەش بۆ دۆزینەوەی چارەسەری پێویست بۆ هەڵەکان ڕێکبخەن. ئاشتبوونەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە نێوان خۆیان و خەڵکی هەرێمی کوردستان بەتەواوی دەنگو ڕەنگە جیاوازەکانی کۆمەڵگا ڕابگەیەنن.  پەیمانی چاکسازی ڕیشەیی و ڕاستگۆیانە دووپاتبکەنوەو ماوەیەکی دیاریکراو دابنێن بۆ ڕاستکردنەوەی هەڵەکان و وەڵامدانەوەی هەموو گەندەڵییەکانی ڕابردوو بە چاکسازی ڕاستەقینە لە هێزو گروپ و کۆمپانیا تایبەتییەکانی سەر بە پارتە جیاجیاکانی نێو گۆڕەپانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان.

 

هەموو ئەم خاڵانە بکرێن بە مەرجی سەرەکی بەڕێوەبردن و پێکەوەژیان لە هەرێمی کوردستان. لەسەرو هەموو ئەمەشەوە یاسا سەروەربێت بۆ هەمووان. ئەو کاتە نیگەرانییەکانی خەڵک لەدەسەڵات و پەیمانی کۆمەڵایەتی لەنێوان دەسەڵات و خەڵک دا بەرەو دۆخێکی هێمنانەو خۆشگوزەرانتر دەچێت.

 

کاتێک باج و سەرانەیەکی ئەوتۆ وەردەگیرێت لە خەڵک، پێویستە لە خزمەتی خەڵک بەکاریان بێنینەوە، پێویستە بە کرداری بیسەلمێنین مافو داخوازییەکانی خەڵک ئەرکێکی بنەڕەتی حکموڕانییە لە وڵات. لەنزیکەوە گوێبگرین لە دواخوازی و مافەکانی خەڵکی سڤیلی وڵاتەکەمان. نەوەک لە کۆشک و باڵەخانە نهۆم بەرزەکانەوە سەیری پێشەخۆمان نەکەین ونەزانین دۆخی وڵات بۆ کوێ دەچێت. بەڵام کاتێک لە هەڵبژاردنەکان نزیک دەبینەوە ئینجا بگەڕێینەوە ناو خەڵک و جەماوەر بۆخۆمان کۆ بکەینەوە بۆ بەدەستهێنانی دەنگ و کورسی.

 

تاکو ئێستا لەدوای سی ساڵ لەبری پڕۆژەی مەزن و پڕسوودی وەک دابینکردنی خزمەتگوزاری لە ڕێگا ئەلیکترۆنییەکان و کەمکردنەوەی جەنجاڵی نێو فەرمانگەو شوێنە ئیداری و حکومییەکان، تاکو ئێستا باسی چارەسەرنەکردنی کێشەی ئاو و کارەبا لە کوردستان بۆتە باسی گەرمی میدیاو ڕاگەیاندنەکان. باسی هاتن و نەهاتنی ئاو، پێدانی موچەو زیادبوونی کاتژمێرەکانی کارەبا بە هاوڵاتیان. بۆتە مانشێتی بەپەلەو هەواڵی خۆش و ناخۆشی میدییاو ڕاگەیاندنەکان.

 

هەموو ئەو کەم و کوڕیانە دەبێت لەماوەیەکی کورت چارەسەری پێویست و بەپەلەی بۆ بدۆزینەوە. تەواوی کێشە کەڵەکەبووەکان چارەسەربکەین. خۆ ئەگەر وانەکەین بۆ چەند ساڵێکی تر کێشەی زیاتر بەرۆکمان دەگرێت. ئەوکاتە چی بە خەڵکی خۆمان بڵێن؟

 

پێویستە لیژنەیەکی بەڕێوەبردنی قەیران هەبێت لەوڵات. کاری لەپێشینەی ئەو لێژنەیە چارەسەرکردنی ئەو قەیرانانەبێت کە لەسەر حکومەت ئاوساون و کەڵەکەبوون. هاوکات کار لەسەر ئەوەبکات کەرتە جیاجیاکانی وڵات بەرەو سەقامگیری زیاتر ببات و دووریان بخاتەوە لە کێشەو پێشهاتە نەخوازراوەکان.

 

لێرەوە ڕایدەگەیەنم پێویستە چینی سیاسی وڵات هۆشیاربێتەوە و دەست لە مافە تاکەکەسییەکانی خۆیان و هەڵبگرن بۆ چارەسەری سوودبەخش و خۆشگوزەرانی لە وڵات. بازرگانی بۆ بازرگانەکان جێبهێڵن و سیاسەتیش بۆ خۆیان و سیاسەتماداران.

 

هەرچی زووترە پێویستە بکەوینە دەست لەهەمبەر تەواوی ناڕەزایەتییەکان و تەواوی ئەو کێشەو گرفتانەی کە ئەمڕۆ بەشێوازێکی سادەو ساکار دەتوانین چارەسەریان بکەین. خۆ ئەگەر هاتوو وامان نەکرد و کێشەکان زیاترو زۆرتر بوون ئەوکاتە چۆن دەکەوینە چارەسەری خۆمان و وڵاتەکەمان؟

 

چ گرەنتی یەک هەیە دۆخەکەمان پێچەوانە ئەو ئازادییە ڕەهایە نابێتەوە کە دوای خەباتێکی زۆر و لەدەستدانی چەندین ڕۆڵەی ئازاو بەجەرگی ئەم وڵاتە بەدیهاتوون. ڕووباری خوێن ڕژاوە تاکو بەم قۆناغەی ئێستامان گەیشتووین. لەبنچینەدا  پێویستە هەمووکات پاراستنی ئاسایشی نەتوەیی ببەستینەوە بە پاراستنی بیری نیشتیمانی لە وڵات.

 

تاکو چیتر گەنجانی پڕ بەرهەمی ئەم وڵاتەمان ڕوو لەدەرەوە نەکەن، دەبێت هەرچی زووترە کار لەسەر دۆزینەوەی هەلی کارو دامەزراندنیان بە میکانیزمێکی گونجاو چارەسەر بکەین. کار لەسەر تەواوی مافو داخوازییەکانیان بکەین. کاتێک ساڵانە چینێک خانەنیشین دەکرێت ئەو دەرماڵانەی بۆ حکومەت دەگەڕێنەوە، پێویسیە بە گەنجی وڵاتەکەمان شوێنیان پڕبکەینەوە.

 

بۆ ئەم مەبەستە وتەیەکی پڕ مانای سەرۆکی نازییەکان هەیە دەڵێت ” ئەو دەسەڵاتەی کەنرخ و بایەخی گەنجو لاوەکانی نازانێت، هەرگیز شایەنی بردنەوە داهاتووی وڵاتەکەی نییە ” ئەمەش خۆی لەخۆیدا پەیامێکی پڕ مانایە پێویستە لێی تێبگەین و بەدروستی لەوڵاتی خۆمان بەرجەستەی بکەین.

 

دڵنیاتان دەکەمەوە گەر چارەسەری لەبارو پێوست بۆ تەواوی کێشەکان نەدۆزینەوە دۆخی سەخترو دژوارتر لەوەی ئێستا دەبینین. چونکە لە هەر ئەگەرێکی ڕێککەوتنی وڵاتانی زلهێز لەگەڵ وڵاتانی ئیقلیمی بۆ بەرژەوەندییەکانیان بارو دۆخەکانمان بۆ دەگۆڕن و دژوارترو سەختر دەبن.

 

لەکۆتایدا هیوادارم لێم تێبگەن و ڕەخنەکانم بە شێوازێکی ئاشتیانە و خەمخۆرانە بۆ قۆناغی ئێستامان لێکبدەنەوەو کار لەسەر پێویستییەکان بکرێت، بۆ وڵاتی بابو باپیرانمان. بەهیوای گەیشتن بە تروسکەی دەربازبوون لە کێشەکان. بەهیوای گەیشتن بە دۆخێکی لەبارترو خۆشگوزەرانتر لە کوردستانی خنجیلانەو جوانمان.

 

پەخشی راستەوخۆی رادیۆ پۆلەتیک