بۆچی لامەركەزیەت؟

ئەم بابەتە 63 جار بینراوە

لە مێژووی خۆیدا، ھەرێمی كوردستان ھیچ كات ھێندەی ئێستاعەوداڵی بژاردەیەك نەبووە بۆ دەرچوون لە تەنگەبەری ھەزار بە ھەزاری كێشەكان، تا كات زیاتر دەچێت گرێكان كوێرتر دەبن، ئەو كێشانەی گرێی دەستبوون ئیدی بە دەمیش ناكرێنەوە، ھۆكارەكان یەك و دوان نین، ناژمێردرێن، لە سادەترین تێگەیشتندا دەكرێت بڵێین ئەگەر خەڵك لە سەرەتاوە لە تەونی بەڕێوەبردندا تەماشاكەرنەباو بەشداریكەربووایە، ئێستا لە واقعێكی دیكەدا دەژیاین، ئەگەر ئێستاش چارەسەرەكە بەشێكی بدرێتە دەست خەڵك بنیاتنانی داروپەردووی دەسەڵاتێكی خاوەن فەزیلەت كە خەونی چەند دەیەبوو ھێندە مەحاڵ نییە.

شێوازی بەڕێوەبردنی باو لای نوخبەی سیاسی بۆ ئیدارەدانی ھەرێم بەھەر چوار دیوەكەیدا تاقیكراوەتەوە، شوێن ناگرێت، مۆدێلێكی شازە”نا سیستەم”، لە ساڵی (2009)، ئۆپۆزسیۆن لەنێو پرۆژە سیاسییەكەیدا پاكێجێكی بۆ پیادەكردنی شێوازی ئیدارەدانی ھەرێم بە لامەركەزی خستە سەرمێز، ئێستا لەڕووی تیۆرییەوە ئەم بابەتە لای ئەوانی تریش بووەتە باوەڕ، خاوەنە كۆنەكەی(گۆڕان) ھێشتا خاوەنداری لێدەكات، چارەسەرێكی سیحری نییە، بەڵام ئەگەر بە گوریسی گروپە خاوەن بەرژەوەندییەكان نەپێورێت و بەبەری خەڵك بدورێت، ئەو شێوازەیە كە خەڵك لە دەسەڵات بەشداری پێدەكات و خەڵك بەشێك لە چارەسەر دەگرێتە دەست.

*پیادەكردنی لامەركەزی واتە ھاوبەشیپێكردنی ھەموو خەڵك لە بەڕێوەبردنی ناوچەكەی خۆیدا، خەڵك بەرپرسانی شار دادەنێن، چاودێر بۆ بەرپرسان دادەنێن، چاودێری بوودجەكەیان دەكەن، بەرپرسان لادەبەن، متمانەی پێدەدەن و لێی دەسەننەوە، شەرعییەت لای خەڵكەو لە شوێنی كە چنگ ناكەوێت، سەنگی دەنگی خەڵك كێشی خۆی ھەیە، بەمەش بەشێك لە كێشە و چارەسەرەكان دەكەونە دەست خەڵك، لێرەوە ئەركەكان دابەش دەبن و ناڕەزاییەكانیش روو لە یەك دەرگا نابن، پەتای رۆتین كزدەبێت و مامەڵەكانی خەڵك لە كانتۆری فەرمانگە مەركەزییەكاندا تۆزی لەسەر نانیشێت،كاروباری ھاوڵاتیان زووتر دەدات بەدەستەوە ئاسانتر جێبەجێدەبن،نا دادپەروەری جوگرافی كەمتر دەكاتەوە.

*كاتێك رۆڵی خەڵك لە نێو سیستەمی سیاسیدا گەرا دادەنێت، دەنگدەر ھەست بەوە دەكات ئەو دەسەڵاتەی درووستیكردووە توانای وەڵامدانەوەی داواو پێویستییەكانی ھەیە، متمانەی بۆ دروست دەبێت، لامەركەزیەت وڵات پەرت ناكات بەڵكو وەلائ دەچنێتەوە، لێرەوە ئەم ئینتیمایە ئەوەی پێی دەوترێت “قەوارەی سیاسی” بەھێز دەكات، بە پێچەوانەوە ئەو مەركەزییەتە نەریتییەی پلە بە پلە دەگاتە كورسی لوتكەی ھەرەمەكە، ئینتیمای وێران كرد تەنانەت سەوزایی نێو شەقامەكانیشی وشك كرد، لامەركەزییەت واتە پێكەوەیی زیاتر لە سیستەمێكی ئاسۆیی دادپەروەرانەدا.

*لامەكەزیەت وەڵامی خەڵك دەداتەوە، تێیدا دەسەڵات ئاگاداری خەم و كۆژانی كۆڵانەكانە و دەزانێت چی دەگوزەرێت و خەڵكی چییان دەوێت.

*تێكەڵكردنی لامەركەزیەت و بینینی وەك كارتێكی سیاسی، زیان بەم ئامرازە دەگەیەنێت، وادەكات ھێزە نەریتەوانەكان زیاتر سڵ لە لامەركەزیەت بكەنەوە ، ئەو دیمەنە لە كۆنەستی نەیارەكانیدا دەچەسپێت كە ئەمە واتە دوبەرەكی و كێشەو فرەكوێخاییە، لەكاتێكدا پێچەوانەكەی دروستە.

*لامەركەزیەت بریتی نییە لە گواستنەوەی دەسەڵات لە زۆنەوە بۆ زۆنێكی دیكە، یاخود لە حزبەوە بۆ حزبێكی دیكە، بەڵكو بەشێك دەبێت لە سیستەمی گشتی و لەپێناوی خەڵكدا دەبێت بچەسپێندرێت، بۆخۆی سیستەمە سیستەم بە پەیڕەو و رێنماییی پێك نایەت، بەڵكو ئەوە یاسایە سیستەمی گشتی دروست دەكات.

*لامەركەزیەت بە بەخشین بەدینایەت، شێوازی بەخشینی دەسەڵات كۆنترین شێوازی بەشكردنی دەسەڵاتە، لامەركەزیەت نایەتە دی بە شۆڕكردنەوەی پلە بەپلەی دەسەڵات، بە دابەشكردنی ئاسۆیی و لەناو سیستەمێكی تۆكمەدا دێتە دی.

*لامەركەزیەت بناغەی دەستووریی ھەیە لە ماددەی (122)ی دەستوور جێگیر بووە، یاساكانی ژمارە سێ و چواری ساڵی (2009)ی پەرلەمانی كوردستان، یاسای ژمارە یەكی ساڵی (2015) پەنجەرەیەكی گەورەیان بەڕووی لامەركەزیدا كردووەتەوە، لە ھەمان كات لە كارنامەی كابینەی نۆش جێگیربووەو پەسەندكراوە، رێككەوتنی سیاسی پێكھێنەرەكانی حكومەتیش ھەیە، ئۆپۆزسیۆنیش هاوڕایە لەگەڵی، كەواتە ئیدی لامەركەزییەت ھەنگاوی كرداری دەوێت.

ئەوەی لەم كابینەیەی حكومەت دەبینیرێت، تا ئێستا بە ئاڕاستەی چڕكردنەوەی ھەموو كاروبارەكانە لە مەركەزو زیاتر بە مەركەزیكردنی بڕیارە، ھەنگاوی یەكەم ئەوەیە ئەم سیاسەتە پێچەوانە بكرێتەوە.

فەرمان حەسەن

پەخشی راستەوخۆی رادیۆ پۆلەتیک